Op weg naar het zuiden

—3

De oer-elementen, waaronder niet in het minst de zee, en het eeuwenlange onveiligheidsgevoel hebben volgens Braudel in het mediterrane bekken de eenheid in de verscheidenheid gebracht. Van in het Italiaanse Liguria tot in de Afrikaanse Sahel lijken de versterkte stadjes en dorpen aan de heuvels te hangen. Overal kan de magere grond dank zij irrigatie en terrasbouw toch nog een weelde veroorzaken, en daar waar niets of weinig groeide, was de oplossing het nomadenbestaan (oriënt) of de transhumance (westen).

Het zijn juist de kleine verschillen in die relatieve en charmerende eenheid die de interessante doorkijkjes leveren. Braudel kan met gemak de geschiedenis laten nazinderen in een pizza of in een tonijnsla. Hij zou een uitstekend culinair journalist zijn: zo een die in zijn bord kijkt en blindelings kan vertellen waar hij gelogeerd is. De risotto Milanese: dat zijn de rijstvelden van de Po-vlakte verdoezeld door saffraan uit de Oriënt. Tonijnpasta: dat is de Algarve op recept van de Feniciërs die er zilver en tin kwamen delven.

Dat laatste hebben we dan weer van David Birmingham uit zijn ‘Geschiedenis van Portugal’. Ook deze professor begint, zoals het hoort, met een verwijzing naar de Middellandse Zee. Ook al was Portugal de poort op de oceaan, toch had het een achterdeur op het zuiden, waarlangs de Arabieren in de achtste eeuw van onze jaartelling allerlei vernuftigheden binnensmokkelden. Hun inbreng betrof niet allen het kompas en de muurtegel (die de Portugezen op het idee zou brengen van hun Azulejos) maar ook irrigatie, graanmolens en de geschriften van de klassieke Griekse filosofen en wiskundigen, om dan nog niet te spreken van de obsederende volksmuziek die uiteindelijk in de Fado zou uitmonden.

David Birmingham, hoogleraar moderne geschiedenis aan de universiteit van Kent, geeft gelukkig niet alleen een overzicht van de Portugese geschiedenis met zijn ups en downs, maar hij schetst op treffende wijze de nabuurschap met de zee en de Oriënt. Vooraleer Vasco da Gamma de oceaan oversteekt, proberen de Portugezen delen van Marokko te veroveren. In dat Middellandse-Zeegebied zijn er immers twee scharnierpunten: Gibraltar en de Bosporus. De Arabieren en de Turken hebben hun veroveringstochten langs de straat van Gibraltar en Bosporus en het vasteland gevoerd. Christendom en Islam hebben elkaar hier ontmoet en bekampt.